An toàn nồi hơi là gì? Quy định và yêu cầu cần biết

Nồi hơi là thiết bị được sử dụng rộng rãi trong nhà máy, xưởng sản xuất để tạo hơi phục vụ gia nhiệt, sấy, tiệt trùng, chế biến thực phẩm, dệt may và nhiều quy trình công nghiệp khác. Tuy nhiên, do làm việc với áp suất và nhiệt độ cao, nồi hơi luôn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, bỏng nhiệt, rò rỉ hơi nước hoặc sự cố thiết bị nếu vận hành không đúng cách.

Vì vậy, an toàn cho nồi hơi không chỉ liên quan đến việc kiểm tra thiết bị mà còn bao gồm thiết kế, lắp đặt, kiểm định, vận hành, bảo dưỡng và đào tạo người vận hành. Bài viết dưới đây sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ các yêu cầu quan trọng cần lưu ý.

An toàn nồi hơi là gì?

An toàn nồi hơi là tổng hợp các biện pháp kỹ thuật, quy trình quản lý và yêu cầu vận hành nhằm kiểm soát các yếu tố nguy hiểm trong quá trình sử dụng nồi hơi, đặc biệt là áp suất, nhiệt độ, mực nước, quá trình đốt và tình trạng của các bộ phận chịu áp lực.

Mục tiêu chính là duy trì nồi hơi trong giới hạn làm việc cho phép, đồng thời phát hiện và xử lý kịp thời những dấu hiệu bất thường.

Một hệ thống an toàn nồi hơi thường phải quan tâm đến:

• Áp suất hơi trong nồi.

• Nhiệt độ của nước và hơi.

• Mực nước trong bao hơi hoặc thân nồi.

• Hệ thống cấp nước.

• Hệ thống đốt và cấp nhiên liệu.

• Van an toàn.

• Áp kế và thiết bị đo lường.

• Thiết bị kiểm soát, cảnh báo và bảo vệ.

• Tình trạng thân nồi, đường ống và các mối nối.

Nói cách khác, an toàn nồi hơi không phải chỉ là lắp một van an toàn, mà là một hệ thống kiểm soát tổng thể trong suốt vòng đời thiết bị.

Vì sao phải đảm bảo an toàn khi sử dụng nồi hơi?

Nồi hơi tạo ra hơi nước ở nhiệt độ và áp suất cao. Khi một bộ phận chịu áp lực bị hư hỏng hoặc thông số vận hành vượt giới hạn thiết kế, hậu quả có thể rất nghiêm trọng.

Một số nguy cơ thường gặp gồm:

Nổ do áp suất vượt mức

Đây là một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất. Nếu áp suất trong nồi tăng cao nhưng hệ thống bảo vệ không hoạt động, thành thiết bị có thể chịu ứng suất vượt quá giới hạn cho phép.

Van an toàn có vai trò xả môi chất khi áp suất đạt đến giá trị cài đặt, giúp hạn chế nguy cơ tăng áp quá mức.

Cạn nước hoặc mực nước quá thấp

Mực nước thấp có thể khiến các bề mặt gia nhiệt không được làm mát đầy đủ. Khi đó kim loại có thể bị quá nhiệt, biến dạng hoặc giảm độ bền.

Vì vậy, hệ thống đo và kiểm soát mực nước là một trong những yếu tố quan trọng khi vận hành nồi hơi.

Bỏng do hơi nước và bề mặt nóng

Hơi nước áp suất cao có thể gây bỏng nghiêm trọng. Ngoài ra, thân nồi, đường ống, van và các bộ phận gần khu vực đốt cũng có thể đạt nhiệt độ cao.

Do đó, người vận hành cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp và sử dụng phương tiện bảo vệ phù hợp.

Cháy hoặc rò rỉ nhiên liệu

Đối với nồi hơi sử dụng gas, dầu hoặc các loại nhiên liệu dễ cháy, sự cố rò rỉ kết hợp với nguồn nhiệt có thể tạo ra nguy cơ cháy.

Hệ thống cấp nhiên liệu, buồng đốt và các thiết bị điều khiển phải được kiểm tra thường xuyên.

Quy định pháp luật về an toàn cho nồi hơi tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nồi hơi thuộc nhóm thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động trong những trường hợp thuộc phạm vi quy định.

Thông tư 36/2019/TT-BLĐTBXH, hiện được Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật ghi nhận còn hiệu lực, đưa nồi hơi có áp suất làm việc định mức của hơi trên 0,7 bar và nồi đun nước nóng có nhiệt độ môi chất trên 115°C vào danh mục máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động.

Bên cạnh đó, QCVN 01:2008/BLĐTBXH quy định các yêu cầu về an toàn lao động trong thiết kế, chế tạo, lắp đặt, sửa chữa và sử dụng đối với nồi hơi, bình chịu áp lực thuộc phạm vi áp dụng của quy chuẩn. Quy chuẩn này cũng đề cập đến công tác kiểm định, quản lý và vận hành thiết bị.

Do đó, doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào hướng dẫn của nhà sản xuất mà cần đối chiếu với quy chuẩn, quy trình kiểm định và quy định pháp luật hiện hành áp dụng cho thiết bị cụ thể.

Kiểm định an toàn cho nồi hơi có bắt buộc không?

Đối với nồi hơi thuộc danh mục thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, việc kiểm định kỹ thuật an toàn là một nội dung quan trọng trước và trong quá trình sử dụng.

Quy trình QTKĐ:06-2014/BLĐTBXH được ban hành cho kiểm định kỹ thuật an toàn cho nồi hơi, nồi đun nước nóng và bao gồm kiểm định lần đầu, định kỳ và bất thường đối với đối tượng thuộc phạm vi áp dụng.

Thông thường, kiểm định có thể bao gồm các nội dung như:

1. Kiểm tra hồ sơ, lý lịch thiết bị.

2. Kiểm tra kỹ thuật bên ngoài.

3. Kiểm tra bên trong khi điều kiện kiểm tra cho phép.

4. Kiểm tra các bộ phận chịu áp lực.

5. Kiểm tra thiết bị đo lường và cơ cấu an toàn.

6. Thử nghiệm theo quy trình.

7. Kiểm tra vận hành.

8. Đánh giá và lập hồ sơ kết quả kiểm định.

Đối với thời hạn kiểm định định kỳ, quy trình được dẫn chiếu trong các tài liệu pháp lý liên quan quy định 02 năm/lần, riêng nồi hơi, nồi đun nước nóng đã sử dụng trên 12 năm thì thời hạn định kỳ là 01 năm/lần; nhà chế tạo hoặc điều kiện thực tế có thể yêu cầu thời hạn ngắn hơn.

Lưu ý: thời hạn áp dụng cụ thể cần được xác định theo quy định hiện hành và hồ sơ của từng thiết bị, thay vì mặc định một chu kỳ cho mọi nồi hơi.

Những thiết bị an toàn cho nồi hơi cần có

Một nồi hơi công nghiệp thường được trang bị nhiều cơ cấu bảo vệ khác nhau. Mỗi thiết bị đảm nhận một chức năng riêng.

Van an toàn

Van an toàn là thiết bị quan trọng giúp bảo vệ nồi hơi trước tình trạng áp suất tăng vượt giới hạn cho phép.

Khi áp suất đạt đến giá trị cài đặt, van sẽ mở để giải phóng một phần môi chất, sau đó đóng lại khi áp suất giảm về mức phù hợp.

Van an toàn cần được lựa chọn đúng áp suất cài đặt, lưu lượng xả và điều kiện làm việc của hệ thống.

Áp kế

Áp kế giúp người vận hành theo dõi áp suất bên trong nồi. Thiết bị phải có khả năng hiển thị rõ ràng và được kiểm tra, hiệu chuẩn hoặc kiểm định theo yêu cầu áp dụng.

Thiết bị đo và kiểm soát mực nước

Thiết bị đo mức giúp người vận hành biết lượng nước trong nồi. Đây là thông số đặc biệt quan trọng vì tình trạng thiếu nước có thể dẫn đến quá nhiệt các bề mặt chịu nhiệt.

Hệ thống cấp nước

Bơm cấp nước và các thiết bị liên quan phải đảm bảo cung cấp đủ nước trong quá trình vận hành. Cần kiểm tra khả năng hoạt động của bơm, đường ống, van và các cơ cấu điều khiển.

Hệ thống cảnh báo và bảo vệ

Tùy thiết kế nồi hơi, hệ thống có thể có các chức năng cảnh báo hoặc tự động dừng khi xảy ra tình trạng bất thường như áp suất cao, mực nước thấp, nhiệt độ vượt giới hạn hoặc sự cố buồng đốt.

Yêu cầu an toàn khi vận hành nồi hơi

Để đảm bảo an toàn cho nồi hơi trong thực tế, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình vận hành phù hợp với hướng dẫn của nhà chế tạo, hồ sơ kỹ thuật và điều kiện thực tế của hệ thống.

Trước khi khởi động

Cần kiểm tra tổng thể thiết bị, đặc biệt là:

• Tình trạng thân nồi và các đường ống.

• Mực nước.

• Hệ thống cấp nước.

• Áp kế và thiết bị đo.

• Van an toàn.

• Hệ thống nhiên liệu.

• Hệ thống điện và điều khiển.

• Các dấu hiệu rò rỉ hơi, nước hoặc nhiên liệu.

Không nên khởi động khi phát hiện bộ phận an toàn bị hỏng hoặc thông số vận hành chưa đáp ứng yêu cầu.

Trong quá trình vận hành

Người vận hành cần thường xuyên theo dõi:

• Áp suất.

• Nhiệt độ.

• Mực nước.

• Tình trạng ngọn lửa và quá trình đốt.

• Tiếng ồn, rung động bất thường.

• Rò rỉ hơi nước hoặc nhiên liệu.

Không tự ý vô hiệu hóa thiết bị bảo vệ để duy trì hoạt động của nồi hơi khi xảy ra cảnh báo.

Khi phát hiện sự cố

Nếu xuất hiện tình trạng bất thường, cần thực hiện theo quy trình xử lý sự cố đã được xây dựng cho từng loại nồi hơi. Tùy tình huống có thể phải giảm tải, dừng cấp nhiên liệu hoặc dừng thiết bị theo quy trình khẩn cấp.

Đặc biệt, không nên tự ý mở các bộ phận chịu áp lực khi nồi vẫn còn áp suất hoặc nhiệt độ cao.

Làm thế nào để nâng cao an toàn nồi hơi?

An toàn cho nồi hơi cần được duy trì liên tục thay vì chỉ thực hiện khi đến kỳ kiểm định. Doanh nghiệp nên xây dựng kế hoạch quản lý thiết bị theo các nhóm công việc:

Kiểm tra → vận hành đúng quy trình → bảo dưỡng → kiểm định → ghi chép hồ sơ → đào tạo người vận hành.

Trong đó, hồ sơ vận hành nên ghi nhận các thông số quan trọng, tình trạng thiết bị, lịch bảo dưỡng và các bất thường phát sinh.

Người trực tiếp vận hành cũng cần được đào tạo phù hợp với loại nồi hơi đang sử dụng, hiểu rõ các thông số giới hạn và biết cách xử lý khi thiết bị phát tín hiệu cảnh báo.

Kết luận

An toàn nồi hơi là tổng hợp nhiều yếu tố từ thiết kế, lắp đặt, thiết bị bảo vệ, kiểm định đến vận hành và bảo dưỡng. Trong đó, kiểm soát áp suất, nhiệt độ, mực nước và tình trạng các bộ phận chịu áp lực là những nội dung đặc biệt quan trọng.

Tại Việt Nam, nồi hơi thuộc phạm vi quy định về thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động cần được quản lý và kiểm định theo các quy định áp dụng. Thông tư 36/2019/TT-BLĐTBXH hiện vẫn được Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật ghi nhận còn hiệu lực.

Quan trọng nhất, doanh nghiệp không nên xem kiểm định là công việc mang tính thủ tục. Việc kiểm tra định kỳ, duy trì các thiết bị bảo vệ và vận hành đúng quy trình giúp phát hiện sớm nguy cơ, hạn chế sự cố và góp phần bảo vệ người lao động, thiết bị cũng như hoạt động sản xuất.

Rất mong các bạn quan tâm và theo dõi yuanan.vn để cập nhật thông tin mới nhất về an toàn nồi hơi!